Kirkjuból, Kirkjubólshreppur, Steingrímsfjörður, Strandir, Strandasýsla, Vestfirðir

Örnefni í landi Kirkjubóls

Talið er að landareign Kirkjubóls sé um 600 hektarar. Því gefur auga leið að í landareigninni eru fjölmörg örnefni sem nú ætlunin er að rekja og sögur sem þeim tengjast. Númer í sviga vísa í eldri skráningu Örnefnastofnunar.

Axlarblettir

Axlir

Árból
Sumarhús Jóns Magnússonar inn við Miðdalsá.

Áningarstaðurinn - áningarstaður sem Vegagerðin gerði árið 2002 ofan við Langatanga.

Beitarhúsið - í Stekkjarkróknum virðist vera gamalt beitarhús með stekk við.

Bekkja(r)mýrar (28) - slægjuland, nú tún.

Birgistangi - sjá Orrustutangi.

Botnar

Bót (2) - flúra meðfram landinu utan við Steinbogann. Kemur upp úr á fjöru.

Brimvík - næsta vík innan við Hvalvík. Þar er alltaf brimhljóð, þótt blankalogn sé. Í Brimvíkinni fýkur langmest af plastrusli á land frá sjónum í allri landareigninni.

Brimvíkurklif - er á milli Brimvíkur og Hvalvíkur. Þar var ein hættulegasta blindhæðin í sveitinni á gamla veginum sem liggur þarna um fjörurnar.

Bæjarvík - víkin á milli Hundatanga og Orrustutanga.

Bölthóll (einnig nefndur Brötthóll) - lítill og lágur. Grímur Ben. segir að hóllinn hafi alltaf verið kallaður fyrra nafninu í hans minni, einnig af gömlu fólki.

Bölthólsmýrar - slægjuland í kringum Bölthól. Nú tún.

Fellsbreiðar - slægjuland

Fellsflói - slægjuland

Fellskriki

Fjárhúsatún (59)

Fjósflöt

Gilbotn

Gilhúsatún (63)

Girðing

Grundir

Grænamýri eða Grænumýri (30)

Háuholt

Helgateigur

Hlöðuklettar - klettar sem voru við sjóinn beint framan við íbúðarhúsin. Þeir voru sprengdir burt vegna vegagerðar.

Hnúkar

Hraun

Hraunblettir- slægjuland

Hringtorg

Hundatangi (8)
Hundatangi er heima við bæinn. Þetta er líklega ekki mjög gamalt örnefni, en fremst á tanganum var kofi sem hundar voru hreinsaðir í. Hann var hlaðinn úr grjóti með torfþaki sem er fallið niður, en veggir standa enn. Heimar á tanganum er steypt hundahreinsunarhús frá því um miðja öldina sem Kirkjubólshreppur átti - húsið kallaði Grímur Benediktsson ávallt hundaspítalann.

Húsamýrar

Hvalvík

Hvalvíkurbotnar

Hvalvíkurgil (16) skiptir landareignum milli Kirkjubóls og Heydalsár.

Hvammar

Illasund

Illasundsholt

Inntún

Innri-Tangi (3) - tangi innan við Orrustutanga. Einkennilegt eggjagrjót er á tanganum.

Íþróttavöllurinn - er norðan við félagsheimilið Sævang. Hann er eign Ungmennafélagsins Hvatar, samkvæmt gjafabréfi frá árinu 2000.

Kirkjubólskirkja
Á Kirkjubóli var bændakirkja eða bænhús. Yngstu heimildir um hana eru frá því laust eftir 1600, en það ár kvæntist Jón lærði Guðmundsson konu sinni á Kirkjubóli. Í bréfi frá 1606 er einnig getið um reikninga kirkjunnar. Af jarðteiknabók Guðmundar Arasonar má ráða að kirkjan hafi þegar verið hér veturinn 1210-11 og í máldaga frá dögum Stefáns biskups Jónssonar kemur fram að hún var helguð heilögum Ólafi í kaþólskum sið.

Öruggt er að á Kirkjubóli hefur verið grafreitur því oft hafa fundist mannabein við framkvæmdir í landareigninni. Um 1930 var verið að grafa fyrir gryfju sem setja átti hey í og kom þá upp hauskúpa svo stór að einn þeirra manna sem að uppgreftrinum vann tók kjálkabeinin og setti utan á kjálkana á sér. Var hann þó vel meðalmaður að vexti.

Eins var grafið löngu síðar með traktorsgröfu fyrir rafstreng rétt sunnan við íbúðarhúsið til að koma ljósi í ljósastaur og komu þá upp mannabein. T.d. komu í einni skóflu upp 4 eða 5 hauskúpur svo þétt virðist hafa verið grafið. Sóknarprestur var fenginn til að líta á þetta og hafði hann samband við þjóðminjavörð til að athuga hvort ástæða væri til að athuga þetta betur. Hann taldi svo ekki vera, því víða hefðu verið grafreitir í sveitum til forna.

Kirkjuból - Jörðin var þingstaður. Þar kom Margrét Þórðardóttir frá Munaðarnesi (Galdra-Manga) fram eiði sínum árið 1662, sem hreinsaði hana af galdraáburði. Aftökustaður er í landareigninni, Lákaklettur, inn við Miðdalsá. Þar var þjófur hengdur á 17. öld og er sú saga þekkt úr dómsskjölum.

Ólafur Lárusson hefur skrifað grein um þau Kirkjuból sem finnast á landinu, en athyglisvert er að af öllum þeim tæplega 30 jörðum sem bera þetta nafn, er aðeins einn kirkjustaður í dag.

Kirkjubólsfjall - heitir fjallið ofan við bæinn.

Kirkjubólsgil - er dálítill bæjarlækur sem rennur í gegnum heimatúnið. Árið 1936 var það virkjað til rafmagnsframleiðslu og má sjá rústir af virkjunarhúsi undir dálitlum fossi í gilinu við túngirðinguna. Einnig sést þar móta fyrir steyptri stíflu og vatnsstokk. Eftir að virkjunin kom í gagnið var fengin aðstaða á Kirkjubóli til að hlaða rafgeyma fyrir útvarpstæki Tungusveitunga.

Árið 1893 varð skelfilegt slys í Kirkjubólsgili. Þá drukknuðu þar tveir elstu synir Gríms Benediktssonar og Valgerðar Grímsdóttur, en alls áttu þau hjón 10 börn. Þetta var að vetrarlagi og gilið frostbólgið. Fjárhúsin voru þá utan við gil.

Kirkjubólsrétt - stendur nú í grennd við bæinn, rétt innan við Snorralæk. Núverandi rétt var byggð úr timbri 1971. Áður var torfrétt (úr klumbu) á sama stað frá árinu 1929, en enn fyrr var réttin yst á Orrustutanga.

Kirkjuhóll
Er beint fyrir framan eldra íbúðarhúsið á Kirkjubóli. Þar er líklegt að kirkjan sem staðurinn heitir eftir hafi verið, enda sést móta fyrir tóft þar, um það bil 4 metrar á hvora hlið.

Kirkjusker (5)
Er úti á víkinni framan við bæinn. Hægt er að ganga út í skerið þurrum fótum á fjöru. Þar eru nokkur æðarhreiður og einnig hefur verpt þar gæs.

Klúkubunga

Kópsteinn (6) eða Kópasteinn - er steinn sem stendur upp úr sjó í Bæjarvíkinni rétt framan við bæinn. Á honum liggur stundum selur á haustin.

Krókagötur - gatan upp með Kirkjubólsgili heitir þessu viðeigandi nafni.

Kúahvammur (37)

Kvíaklettar (25)

Landamerkjahryggur (19) - mjög líklega sami hryggur og kallaður er Miðgötuhryggur.

Langasund

Langholt (26)

Langitangi - Þar býr teista og kría. Fuglafræðingar eru þar að gera tilraunir með teistuvarp og hafa gert í allmörg ár.

Lákaklettar (18) - er klettabelti ofan við sumarhúsið Árból inn við Miðdalsá. Munnmælin segja að þar hafi maður kallaður Láki verið hengdur og eru dómsskjöl sem passa við þetta varðveitt frá 17. öld. Lagður hafi verið rekaviðarraftur fram af klettabrúninni til þess arna. Kirkjuból var þingstaður sveitarinnar fyrr á öldum.

Leiti - er ofan við félagsheimilið Sævang og nafnið skýrir sig sjálft.

Lendingin - er við utanverðan Hundatanga. Þar var bátaspil áður og bátar dregnir upp.

Löngubrekkur

Melar

Miðdalsá - er lítil á sem skiptir löndum milli Kirkjubóls og Heiðarbæjar. Þar veiðist silungur og einstaka lax villist upp ána.

Miðgötuhryggur (20) - skiptir löndum milli Klúku og Kirkjubóls. Nær upp að Sjónarhól.

Miðmundarfell

Mógrafir - ummerki um mógrafir eru á nokkrum stöðum upp með Hvalvíkurgili. Á tveimur stöðum má í grennd við þær sjá móta fyrir rústum af örlitlu húsi, sem erfitt er að ráða í hvað hefur eiginlega verið. Ef til vill hefur mórinn verið geymdur þarna til vetrar og fluttur heim á sleða.

Nátthagi (57)

Nýhúshóll (64)

Nýjusléttur

Næstitangi

Ormstangi - sjá Orrustutangi.

Orrustutangi (önnur nöfn: Birgistangi (4), Ormstangi, Kirkjubólstangi).
Frá Kirkjubóli var róið fyrr á öldinni og höfðu margir þar uppsátur á vorin, enda voru afar góð hrognkelsamið fram af bænum. Í Orrustutanga má sjá tóftir af mörgum naustum.

Faðir Gísla Jónatanssonar í Naustavík réri frá Birgistanga og bjó þar sennilega um tíma í húsi sem kallað var Tangahúsið, tóftir þess sjást í tanganum.

Fremst á Orrustutanga stóð einnig fjallskilarétt Tungusveitunga síðan laust fyrir aldamótin 1900, hlaðin úr grjóti. Áður var engin rétt í sveitinni nema frammi í Arnkötludal. Þangað var fé rekið af bæjunum fyrir innan Húsavíkurkleif, en þeir sem bjuggu í Miðdalnum og utar við Steingrímsfjörðinn ráku féið yfir í Steinadalsrétt í Kollafirði. Enn sést móta fyrir steinum úr neðstu hleðsluröðinni á Orrustutanganum, en Vegagerðin tók mestallt grjótið og notaði í varnargarða við gömlu Miðdalsárbrúna um miðja 20. öldina. Hætt var að nota réttina 1929.

Smávegis æðarvarp er í Orrustutanga, um það bil 20 hreiður. Á norðanverðum tanganum verpir krían.

Paradís - laut á gönguleiðinni, rétt við Hnúka. Jón Jónsson gaf lautinni nafnið til að auðkenna kjörinn áningarstað til að stoppa í á leiðinni um merkta gönguleið.

Rani

Sandhóll (29)

Selbunga - uppi undir Hvalvíkurbotnum er örnefnið Selbunga, þar var til forna sel frá Kirkjubóli.

Seljadalur

Selið eða seltóftin - rétt ofan við Hnúka er tóft sem virðist vera eftir sel frá Kirkjubóli. Hefur ekki verið mæld en er töluvert greinileg á vorin.

Sesselja
Á Kirkjubóli er flæðisker 600-700 metra frá landi, út undan Orrustu- og Hundatanga. Býsna hörmuleg munnmælasaga segir frá því hvernig nafnið er til komið.

Fyrir langa löngu sendi hreppstjóri nokkur á Selströnd sem nú heitir Kaldrananeshreppur vinnumenn á báti í blíðskaparveðri yfir Steingrímsfjörð að Kirkjubóli með sveitarómaga eða niðursetning, telpu sem hét Sesselja. Sveitaryfirvöld á Selströnd töldu að hún ætti að vera á framfæri Tungusveitar hinu megin við fjörðinn og vildu koma henni af sér áður en hún fengi sveitfesti á Selströndinni. Hreppstjórinn í Tungusveit neitaði hins vegar með öllu að taka á móti telpunni og skipuðu Tungusveitungar vinnumönnunum með harðri hendi að fara með hana til baka og ráku þá og telpuna út í bátinn aftur.

Þegar vinnumennirnir voru komnir nokkuð frá landi aftur, fóru þeir að ræða vandann sem þeir eru komnir í, að hafa ekki getað rekið það erindi sem fyrir þá var lagt. Ekki þorðu þeir að gera aðra tilraun til að koma stúlkunni í land og þorðu heldur alls ekki að koma með hana til baka yfir á Selströndina. Taka þeir þá eftir skerinu rétt hjá bátnum og ákveða að setja telpuna á skerið og skilja hana þar eftir. Treystu þeir á Tungusveitungar myndu sækja hana þangað, þegar þeir myndu heyra í henni hrópin þegar félli að.

Þegar féll að fór skerið síðan í kaf og drukknaði telpan þar, enda skeyttu Tungusveitungar ekkert um hróp hennar og köll. Heitir skerið síðan Sesselja.

Sexauravöllur (60) -

Sjónarhóll - af Sjónarhól er gott útsýni, bæði fram í Miðdalinn og út á Steingrímsfjörð. Ofan við hann er Sjónarhólssund. Upp að Sjónarhóli nær Miðgötuhryggur.

Sjónarhólssund - slægjuland ofan við Sjónarhól, þar nokkuð ofan við er Tómagil.

Skeiðhús - eyðibýli í landi Kirkjubóls, var rétt innan við Leitið og fór sennilega í eyði á 15. öld. Tóftir af húsinu hurfu undir veg.

Skollhamar (33) - klettur, rétt ofan við veginn.

Smásteinar (32)

Snorralækur - rétt utan við Kirkjubólsrétt og rennur um réttargirðinguna.

Steinbogi (1) - lágur klettur utan við Miðdalsá, ca 20-30 metra langur og flæðir sjór í kringum hann á flóði. Landmegin er þurr malarfjara á fjöru. Hann liggur skáhalt út frá landi. Fremri hlutinn er mun lægri og breiðari og þakin sjávargróðri. Hinn hlutinn er mjórri og hærri, stuðlabergsmyndaður og stendur um hálfan metra upp úr sjó á flóði. Heyrt hef ég að gat hafi verið í klettinum áður en sé nú hrunið, en veit ekki hvað er til í því.

Stekkjarboði - sker úti fyrir Stekkjarhöfðanum, um það bil 700-800 metra frá landi. Hann fer á kaf á flóði.

Stekkjarflói - slægjuland.

Stekkjarhöfði -

Stekkjarkrókur -

Stekkir (11)

Stóralaut

Stóriklettur (31)

Svartaskvompa - Eftir henni rennur lækur sem í aldanna rás hefur grafið sig djúpt niður í jarðveginnn sem er að mestu harður sandur og eru hliðar lækjarfarvegarins ógrónar og sýnast svartar heiman frá Kirkjubóli.

Sævangur - félagsheimilið Sævangur stendur á Orrustutanga. Ungmennafélagið Hvöt átti frumkvæði að byggingunni. Húsið var vígt 1957 og íþróttavöllur er innan við húsið.

Tangahúsið

Torfamýrar - var slægjuland, nú tún að hluta.

Torfi (24) - smá klettahóll

Tómagil (22) - nokkuð ofan við Sjónarhólssund.

Undirtún (56)

Útrækt (62)

Ytri-Hnúkar

Þarabyrgið
Á Hundatanga er hringlaga tóft. Þar var súrsaður þari til að gefa sauðfé. Í gömlum jarðabókum er tekið fram að ær séu oftar tvílemdar á Kirkjubóli en víðast hvar annars staðar og er það þakkað fjörubeitinni.