.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Göngur og réttir
- Til baka í smalahornið -

Kveður í runni, kvakar í mó
kvikur þrastasöngur.
Eins mig fýsir alltaf þó
aftur að fara í göngur.
Jónas Hallgrímsson

Á hverju hausti þurfa allir sem eiga fé að koma því til byggða ofan af fjöllum. Þetta er verk sem allir fjárbændur verða að vinna og oft þurfa þeir að safna liði til að verkið takist. Í hverri sveit eru skipulagðar göngur og leitir að sauðfé og gefinn út leitarseðill sem segir til um hversu marga menn hvert heimili á að leggja fram til að smala ákveðin svæði.

Yfir göngum og réttum hefur ætíð hvílt ævintýraljómi. Unga fólkið horfir á með glampa í augum þegar smalarnir leggja af stað í göngurnar og ekki minnkar ákafinn þegar komið er í réttir.

Göngunum stjórnar fjallkóngur eða gangnaforingi. Leitarstjóri heitir hann á Ströndum, en þar tekur smalamennskan yfirleitt aldrei meira en einn dag.Fjallkóngurinn ræður hverjir smala ákveðin svæði og stjórnar aðgerðum, bæði þegar vel gengur, þegar óveður skellur á og ef fólk veikist, slasast eða villist. Eins ef slær í bardaga við útilegumenn eða tröll. Þá er það fjallkóngurinn sem ræður hvað gera skal.

Árangur erfiðisins fer að miklu leyti eftir veðri. Þegar slæmt veður gerir á afréttum geta göngurnar orðið erfiðar. Þar sem leitarmenn þurfa að hafa náttstað gera þeir ýmislegt til að létta lundina. Í húsaskjólinu er sungið, kveðið, ort og sagðar sögur.

Göngurnar fara fram í september og október. Áður var aðeins leitað einu sinni, en í dag eru tvær skipulagðar göngur og stundum sú þriðja sem heitir eftirleit. Eftirleitirnar gátu verið hættulegar ef veður voru válynd.

Fyrr á öldum var húsaskjól leitarmanna á heiðum uppi bágborið, kofar eða tjöld, og menn lágu jafnvel úti. Í dag er aðbúnaðurinn orðinn nokkuð góður, á öllum afréttum eru traustir gangnaskálar og farartækin eru ekki einungis hestar, því einnig eru flugvélar, þyrlur, snjósleðar og jeppar notaðir til leita. Tæknivæðingin sér líka til þess að ekkert fé ætti að verða eftir á fjalli.
 

Félag áhugamanna um Sauðfjársetur á Ströndum - saudfjarsetur@strandir.is
© 2002 Sögusmiðjan - Síðan var síðast uppfærð febrúar 2008